Ocenianie kształtujące — od czego zacząć i czym właściwie jest NaCoBeZU

Ocenianie kształtujące ma pecha do nazwy. Brzmi jak kolejna reforma, przy której trzeba przepisać rozkład materiału i wypełnić dodatkowe tabelki. W praktyce jest odwrotnie: to zestaw kilku prostych nawyków, które można wprowadzać pojedynczo, na jednej lekcji, bez zgody dyrekcji i bez zmiany systemu ocen w szkole.

Czym różni się od zwykłego oceniania

Ocenianie, które znamy ze szkoły, jest sumujące: przychodzi na końcu i podsumowuje, ile uczeń umiał. Stopień z kartkówki nie mówi, co zrobić dalej — mówi, jak było.

Ocenianie kształtujące działa w trakcie i ma jeden cel: dać uczniowi informację, która pozwoli mu poprawić pracę, zanim zostanie oceniona na stopień. Obie formy są potrzebne. Problem zaczyna się wtedy, gdy jedyną informacją zwrotną, jaką uczeń dostaje przez cały semestr, jest cyfra.

Element 1. Cel lekcji w języku ucznia

„Kształtowanie umiejętności rozwiązywania zadań tekstowych z zastosowaniem mnożenia” to cel z rozkładu materiału. Uczeń nie ma z niego nic.

Ten sam cel w języku ucznia: „Dziś nauczysz się rozpoznawać, kiedy w zadaniu trzeba mnożyć, a kiedy dodawać”. Zapisany na tablicy przed lekcją, sprawdzony na końcu — trzy minuty łącznie.

Sprawdzian sensowności celu jest prosty: jeśli po lekcji uczeń nie może odpowiedzieć „tak” albo „nie” na pytanie, czy to osiągnął, cel był sformułowany źle.

Element 2. NaCoBeZU

Skrót od „Na Co Będę Zwracać Uwagę” — to lista kryteriów, którą uczniowie dostają przed pracą, nie po niej. Mówi wprost, co decyduje o tym, że praca jest dobra.

Przykład dla opisu postaci w klasie trzeciej:

• napiszesz co najmniej pięć zdań;
• opiszesz wygląd i dwie cechy charakteru;
• użyjesz co najmniej trzech przymiotników;
• każde zdanie zaczniesz wielką literą i zakończysz kropką.

To jedna zmiana, która daje najwięcej przy najmniejszym nakładzie pracy. Uczeń przestaje zgadywać, czego chce nauczyciel, a nauczyciel przestaje tłumaczyć przy oddawaniu prac, dlaczego to nie jest piątka. Przy okazji NaCoBeZU jest gotową listą do samooceny i oceny koleżeńskiej — te same punkty, tylko sprawdza je kto inny.

Typowy błąd: lista na dwanaście punktów. Cztery, maksymalnie pięć kryteriów — reszta i tak nie zostanie sprawdzona.

Element 3. Informacja zwrotna zamiast stopnia

Pełna informacja zwrotna ma cztery części i właśnie w tej kolejności:

1. Co jest dobrze — konkretnie, z odwołaniem do NaCoBeZU. Nie „ładna praca”, tylko „opisałeś wygląd i charakter, użyłeś czterech przymiotników”.
2. Co wymaga poprawy — również konkretnie i również w odniesieniu do kryteriów.
3. Jak to poprawić — wskazówka wykonalna, nie życzenie. „Podziel ostatni akapit na dwa zdania” zamiast „popracuj nad składnią”.
4. W jakim kierunku pracować dalej — jedno zdanie o następnym kroku.

Najczęstsze pytanie brzmi: kiedy na to znaleźć czas. Odpowiedź, która działa: nie do każdej pracy. Jedna praca w miesiącu z pełną informacją zwrotną i bez stopnia daje więcej niż dwanaście prac ze stopniem i komentarzem „możesz lepiej”.

Druga rzecz, którą warto wiedzieć zawczasu: jeśli obok informacji zwrotnej postawisz stopień, uczeń przeczyta stopień i przestanie czytać. Dlatego prace z informacją zwrotną zostawia się bez oceny, a stopień pojawia się dopiero po poprawie.

Element 4. Ocena koleżeńska

Uczniowie wymieniają się pracami i sprawdzają je według NaCoBeZU — nie stawiają stopni, tylko zaznaczają, które kryteria są spełnione, i dopisują jedno zdanie z podpowiedzią.

Efekt uboczny jest ciekawszy niż główny: żeby ocenić cudzą pracę według kryteriów, trzeba te kryteria naprawdę zrozumieć. Uczeń, który sprawdza pracę kolegi, uczy się przy tym więcej niż autor pracy.

Na co uważać: pierwsze dwie, trzy próby wypadną słabo — będzie „fajnie” i „ładnie napisane”. To normalne. Pomaga wymóg formalny: dwa konkretne plusy i jedna konkretna podpowiedź, każde zdanie musi odwoływać się do punktu z listy.

Element 5. Samoocena

Najprostsza wersja zajmuje trzydzieści sekund na koniec lekcji: uczniowie zaznaczają na skali obrazkowej, na ile rozumieją dzisiejszy temat. Można ręką (kciuk w górę, w bok, w dół), można kartką w trzech kolorach, można kartą samooceny.

Warunek jest jeden i jest twardy: samoocena nie może wpływać na stopień. W momencie, w którym zaczyna wpływać, wszyscy zaznaczają „rozumiem wszystko” i narzędzie przestaje cokolwiek mierzyć. Gotowe karty w skali obrazkowej — po lekcji, po tygodniu i na koniec semestru — są w materiale Karty samooceny ucznia.

Pięć technik na lekcję, które nie wymagają przygotowania

• Patyczki z imionami. Losujesz, kto odpowiada, zamiast pytać zgłaszających się. Odpowiadają wszyscy, bo każdy może zostać wylosowany.
• Niepodnoszenie rąk. Ta sama zasada, wersja bez rekwizytów: pytanie zadajesz całej klasie, dajesz pięć sekund ciszy na pomyślenie, dopiero potem wskazujesz osobę.
• Światła. Trzy kolorowe kartki na ławce. Zielona — rozumiem, żółta — mam wątpliwości, czerwona — zgubiłem się. Widzisz stan klasy jednym spojrzeniem.
• Zdanie podsumowujące. Na wyjściu każdy oddaje karteczkę z jednym zdaniem: czego się dziś nauczył albo co pozostało niejasne.
• Pomyśl — w parze — podziel się. Najpierw każdy myśli sam, potem porównuje z sąsiadem, dopiero potem mówi się na forum. Odpowiedź na forum przestaje być ryzykiem.

Plan na pierwszy miesiąc

Wprowadzanie wszystkiego naraz to najpewniejszy sposób, żeby porzucić to po dwóch tygodniach. Kolejność, która się broni:

1. Tydzień 1 — cel lekcji w języku ucznia na tablicy. Nic więcej.
2. Tydzień 2 — do tego NaCoBeZU przy jednej pracy pisemnej.
3. Tydzień 3 — jedna praca z pełną informacją zwrotną, bez stopnia.
4. Tydzień 4 — samoocena na koniec lekcji, dwa razy w tygodniu.

Ocenę koleżeńską zostaw na później, gdy klasa zna już NaCoBeZU i wie, po co to jest.

Trzy błędy, przez które to nie działa

1. Stopień obok komentarza. Uczeń przeczyta stopień. Komentarz zostanie nieprzeczytany.
2. Kryteria po pracy, nie przed. NaCoBeZU pokazane przy oddawaniu prac to nie ocenianie kształtujące, tylko uzasadnienie oceny.
3. Informacja zwrotna do wszystkiego. Prosta droga do wypalenia. Lepiej rzadziej i porządnie.

Do dokumentowania postępów uczniów w dłuższym horyzoncie przyda się Dziennik obserwacji ucznia, a gotowe lekcje z rozpisanym czasem każdego etapu znajdziesz w scenariuszach zajęć.